Sankta Biblio

Biblio  eliru

ugarita versaro

1Mo 2Mo 3Mo 4Mo 5Mo Jos Juĝ Rut 1Sa 2Sa 1Re 2Re 1Kr 2Kr Ezr Neĥ Est Ijo Psa Sen Pre Alt Jes Jer Plo Jeĥ Dan Hoŝ Jol Amo Oba Jon Miĥ Naĥ Ĥab Cef Ĥag Zeĥ Mal

Mat Mar Luk Joh Ago Rom 1Ko 2Ko Gal Efe Fil Kol 1Te 2Te 1Ti 2Ti Tit Flm Heb Jak 1Pe 2Pe 1Jo 2Jo 3Jo Jud Apo

schuerman schuerman

Debavka

Ugaritic? Ugarito?

return to rootplay  reiru al radikaludado
What's Ugaritic Got to Do with Anything? α Kion Ugarito Devas Fari Kun Io Ajn?
…Ugaritic, the language of ancient Ugarit (in modern Syria), isn’t something that most people think about when it comes to Bible study. However, the clay tablets discovered and deciphered in the late 1920s and early 1930s provide an unparalleled glimpse into the life and religious worldview of the ancient Israelites. Some (including myself) would argue that they are as important as the Dead Sea Scrolls.β Ugaritic is important because of the fact that its vocabulary is so close to biblical Hebrew— many Ugaritic words are letter-for-letter the same as biblical Hebrew. It is the religion of Ugarit, however, that is especially important to Old Testament scholarship. β Ugarita, la lingvo de antika Ugaritujo (en nuna Sirio), ne estas io, kion oni pensas pri la Biblio-studo. Tamen, la argilaj tabeloj malkovris kaj deĉifris en la malfruaj 1920'aj kaj fruaj 1930'aj, provizi malparalelan ekvidon en la vivon kaj religian paradigmon de la antikvaj Izraelidoj. Iuj (inkluzive de mi mem) argumentus, ke ili estas tiel gravaj kiel la Mortaj Maraj Skribrulaĵoj.β Ugarita estas grava pro la fakto, ke ĝia vortprovizo estas tiel proksima al la biblia hebrea lingvo— multaj ugaritaj vortoj estas leter-leteroj same kiel biblia hebrea. Ĝi estas la religio de Ugaritujo, tamen, kiu estas speciale grava al Malnova Testamenta esplorado.
You might be thinking that all you really need to know about the religion of the Israelites is in the Bible. You’d only be partially correct in that thought. We are centuries removed from the world of the Bible, and a lot of material in the Bible is pretty obtuse to those of us in the 21st century. Those who wrote the Bible weren’t writing for a technological society, and so words, phrases, descriptions, and concepts that were completely familiar to an Israelite are lost on us. There’s also the matter of the kinds of ideas that were floating around in Israel from other religions— like Baal worship— that were being embraced by people who were supposed to be following the God of Israel. You have to wonder why, to paraphrase Elijah,γ Israel kept halting between two opinions as to who was the true God. γ Vi povus pensi, ke ĉio, kion vi vere devas scii pri la religio de la Izraelidoj, estas en la Biblio. Vi nur estus parte korekta en tia penso. Ni estas jarcentoj forigitaj de la mondo de la Biblio, kaj multa materialo en la Biblio estas sufiĉe malkomprena al tiuj el ni en la 21a jarcento. Tiuj, kiuj skribis la Biblion, ne skribis por teknologia socio, kaj tiel vortoj, frazoj, priskriboj kaj konceptoj, kiuj tute familiare al Israelitano, perdis nin. Ankaŭ estas la afero pri la specoj de ideoj, kiuj flosas en Israelo de aliaj religioj— kiel Baal adoro— kiuj estis akceptitaj de homoj, kiuj devis esti sekvantaj la Dion de Izrael. Oni devas scivoli kial, parafrazi Elija,γ Izrael ripete lamis sur du flankoj pri kiu estis la vera Dio.
The ancient literature of Ugarit sheds a lot of light on these issues and others (hey, the library contains three thick books of parallels!). The destruction of Ugarit can be accurately dated to around 1200 BC, which means that these tablets, and the ideas they convey, were around earlier than most of the books of the Hebrew Bible. Given that chronology, scholars were startled to find so many striking parallels to words, phrases, pericopes,δ and ideas previously known primarily—or even only—from the Hebrew Bible. In the years prior to the discovery of the library of Ugarit, especially the late 19th century, scholars of the Hebrew Bible and the languages of the ancient Near East presumed that Mesopotamian religious texts provided the best parallels to those found in the Hebrew Bible. It was at that time that the cuneiform tablets of works such as the Gilgamesh Epic and Atrahasis (the flood story) were first translated, revealing similarities to stories in the Bible in written material centuries older than the Bible. After the discovery of Ugaritic, the idea that Israelite beliefs came from foreign civilizations in Mesopotamia was abandoned. The Ugaritic texts showed that people in Canaan living during biblical days were quite literate, a realization that was important, since the oldest manuscript evidence for the Hebrew Bible at the time dated to roughly 1000 AD. δ

ε

ς

La antikva literaturo de Ugaritujo disvastigas multan lumon sur ĉi tiaj aferoj kaj aliaj (Ho, la biblioteko enhavas tri dikajn librojn de paraleloj!). La detruo de Ugaritujo povas fidinde dati ĉirkaŭ 1200 a.K., kiu signifas ke ĉi tiaj tabeloj, kaj iliaj portitaj ideaoj, ekzistas frue ol plejparto de la libroj de la hebrea Biblio. Donite temparo, scienculoj surprizitis trovi multajn dramajn paralelojn al vortoj, frazoj, perikopoj,δ kaj ideoj frue konate unue—aŭ eĉ sole—el la hebrea Biblio. En la jaroj antaŭe la malkovro de la biblioteko de Ugaritujo, precipe la malfrua 19a jarcento, akademiuloj de la hebrea Biblio kaj la lingvoj de la antikva Proksima Oriento supozis, ke Mezopotamiaj religiaj tekstoj provizis la plej bonajn paralelojn al tioj trovitaj en la hebrea Biblio. Estis en tia tempo, ke la cuneiformaj tabeloj de verkoj kiel la Gilgameŝa Epopeo kaj Atrahasis (la diluva rakonto) unue tradukis, malkaŝante similecojn al rakontoj en la Biblio en skribita materialo jarcentoj pli malnova ol la Biblio. Post la malkovro de Ugarita, la ideo, ke izraelaj kredoj devenantaj fremdaj civilizacioj en Mezopotamio estis forlasitaj. La ugaritaj tekstoj montris, ke homoj en Kanaan vivantaj dum bibliaj tagoj estis sufiĉe kleraj, rimarko, kiu estis grava, pro tio ke la plej malnova evidenteco de la manuskripto por la hebrea Biblio en tiu tempo datiĝis proksimume 1000 a.K.
Like everyone whose doctoral work is in Semitics,ζ I took Ugaritic during graduate school. It was a life-changing course, because it opened up the Hebrew text and Israelite religion to me in so many ways. I’d like to share one of the observations made by scholars that has profound implications for the biblical theology of both testaments. ζ Kiel ĉiuj, kies postkolegiaj studioj estas en Semitaĵoj,ζ mi prenis Ugaritaĵojn dum postgrada lernejo. Ĝi estis vivo-ŝanĝanta kurson, ĉar ĝi malfermis la hebrean tekston kaj izraelan religion al mi en multegaj manieroj. Mi volas rakonti unu el la observoj faritaj de akademiuloj, kiuj havas profundajn implikaĵojn por la biblia teologio de ambaŭ testamentoj.
Some Backdrop  Iuj Fono
It is often said that one of the most important principles of interpretation is to put every text into its proper context. That is, to read the text to be interpreted in place with its surroundings: the surrounding text as well as the social, historical, cultural, and literary traditions of the world in which it was produced. The texts recovered at Ugarit provide a key piece of literary, social, and religious context for certain passages of the Old Testament.  Oni ofte diras, ke unu el la plej gravaj principoj de interpreto estas meti ĉian tekston en sian konvenan kuntekston. Tio estas, legus la tekston por esti interpretita en loko kun ĝia ĉirkaŭaĵoj: la ĉirkaŭa teksto tiel kiel la sociajn, historiajn, kulturajn kaj literaturajn tradiciojn de la mondo en kiu ĝi produktitis. La tekstoj retrovitaj ĉe Ugaritujo provizas ŝlosilan pecon de literatura, socia kaj religia kunteksto por certaj perikopoj de la Malnova Testamento.
Literary Context. First of all, it's important to understand that the biblical writers, though under the inspiration of the Holy Spirit, followed the ordinary forms of literature that were current in their day when they wrote. If, for example, the biblical writer was describing a covenant treaty between God and his people, his description conforms in style to covenant treaties known elsewhere in the ancient world. To depart from this style would have seemed strange to the ancient readers: “What kind of covenant treaty is this? Didn’t this guy know how to write one?” The apostle Paul as well wrote his letters to the churches in a recognizable style and with an expected format. The recipients of Paul’s letters knew what a letter was supposed to look like. Just as we wouldn't write a letter home to Mom and put footnotes in it, or jot down a recipe and lace it with legal mumbo-jumbo, so the biblical writers wrote using the literary conventions and forms that would be expected by their audience.  Literatura Kunteksto. Unue, gravas kompreni, ke la bibliaj verkistoj, dum sub la inspiro de la Sankta Spirito, sekvis la ordinarajn formojn de literaturo, kiuj estis nunaj en la tago, kiam ili skribis. Se, ekzemple, la biblia verkisto priskribis interligon inter Dio kaj liaj homoj, lia priskribo laŭformas laŭ la interligoj konataj en aliaj lokoj de la antikva mondo. Foriri de ĉi tia stilo ŝajnus stranga al la antikvaj legantoj: “Kio speco de interligo estas ĉi tio? Ĉu ĝi tiu ulo ne sciis kiel skribi unu?” La apostolo Paŭlo ankaŭ skribis siajn leterojn al la preĝejoj en rekonata stilo kaj kun atendata formato. La ricevantoj de la leteroj de Paŭlo sciis, kio letero enhavas. Same kiel ni ne skribus leteron hejme al Panjo kun steletoj, aŭ rapide kopas recepton kaj plenigas ĝin kun jura sensencaĵoj, do la bibliaj verkistoj skribis uzante la literaturajn kutimojn kaj formojn, kiujn atendus ilia aŭdienco.
Biblical writers didn't just use the forms of contemporary non-inspired literature, they were also influenced by the literature itself. Just as preachers today quote commentaries, journals, news periodicals, or even television shows to drive home or illustrate a point, so the biblical writers used external material to draw attention and make a statement. Paul quotes from pagan Greek poets. The psalmists and prophets borrow vocabulary and paraphrase material from ancient Egyptian, Mesopotamian, and Syrian literature. Jude quotes a book from the Pseudepigrapha.η The people of biblical times knew the quoted material wasn't inspired, but it had meaning for them and their audience. η Bibliaj verkistoj ne nur uzis la formojn de nuntempa ne-inspirita literaturo, ili ankaŭ influitis la literaturon mem. Same kiel predikistoj hodiaŭ citas komentojn, revuojn, novaĵajn ĵurnalojn aŭ eĉ televidajn spektaklojn por emfazi aŭ ilustri punkton, do la bibliaj verkistoj uzis eksterajn materialojn por atentigi kaj fari deklaron. Paŭlo citas paganajn grekajn poetojn. La psalmistoj kaj profetoj rakontas vortotrezoron kaj materialon de antikva egipta, mezopotamia kaj siria literaturo. Judas citas libron el la falsaĵagrafio.η La homoj de bibliaj tempoj sciis, ke la citita materialo ne estis inspirita, sed ĝi havis signifon por ili kaj ilia spektantaro.
Religious Context. The religion of Ugarit and the religion of ancient Israel were not the same, but there were some striking overlaps. For example, the name of the ultimate divine authority at Ugarit was El, one of the names of the God of Israel.θ El was described as an aged god with white hair, seated on a throne. However, at Ugarit, El was sovereign, but another god ran things on earth for El as his vizier. That god’s name was Baal, a name quite familiar to anyone who has read the Old Testament. At Ugarit Baal was known by several titles: “king of the gods,” “the Most High,” “Prince Baal” (baal zbl),ι and—most importantly for our discussion—“the Rider on the Clouds.” θ

ι

Religia Kunteksto. La religio de Ugaritujo kaj la religio de antikva Izrael ne estis egala, sed estis iuj dramegaj similecoj. Ekzemple, la nomo de suprega dia aŭtoritato ĉe Ugaritujo estis El, unu el la nomoj de Dio de Izrael.θ El preskribis aĝa dia kun blankaj haroj, siditis tronon. Tamen, ĉe Ugaritujo, El estis suverena, sed alia dia regis teron anstataŭas El, kiel lia ĉefminstro. Tia dia nomo estis Baal, tre familiara nomo al iu ajn, kiu legis la Malnovan Testamenton. Ĉe Ugaritujo, Baal konatis de pluraj titoloj: “reĝo de la dioj,” “la Plejalta,” “Princo Baal” (baal zbl),ι kaj—plej grave por nia diskuto—“la Rajdanto sur la Nuboj.”
Baal’s position as “king of the gods” in Ugarit, Israel’s northern neighbor, helps explain the “Baal problem” in the Old Testament. Jereboam’s religion in the northern kingdom borrowed from Baal worship, and it soon began to look like there was no difference, or if there was a difference, they were so close that worshipping one or the other was just theological hair-splitting. This is what prophets like Elijah had to contend with. The people had no Bible. They had only the prophets and their words. When a prophet wasn’t around to set the record straight, it was easy to just do what the neighbors were doing—especially if your king didn’t care, or actually preferred it that way. κ La pozicio de Baal kiel “reĝo de la dioj” en Ugaritujo, la norda najbaro de Israelo, helpas klarigi la “Baal-problemon” en la Malnova Testamento. La religio de Jerobeam en la norda reĝlando enhavis partojn de Baal-adoro, kaj ĝi baldaŭ komencis aspekti kvazaŭ ne estis diferenco, aŭ se estis diferenco, ili estis tiel proksimaj ke adori unu aŭ la alian estis nur teologie saĝumi. Jen kion profetoj, kiel Elija, devis lukti. Oni havis ne Biblion. One havis nur la profetojn kaj ilian vortojn. Kiam profeto ne alestis admoni, facile oni imitis najbarojn—precipe se la reĝo ne zorgis, aŭ efektive preferis ĝin tiel.
Given this state of affairs, it's not surprising that sometimes in the course of their preaching and writing, the prophets counted on familiarity with Baal to make their case that it was Yahweh,λ not Baal, who was the heavenly king. We know this was the case, since certain Old Testament books actually quote from the Ugaritic religious texts, most notably the one that modern scholars have called the Baal Cycle. Whereas the Baal Cycle would give Baal credit for things like sending rain and making the crops grow, the prophets would credit those things to Yahweh. The showdown at Carmel (geographically close to Ugarit) is a case in point. God had withheld rain and Elijah challenged the rain giver to a duel, which God won in glorious fashion.μ λ

μ

Donitis ĉi tian situacion, ne surpriziĝas, ke kelkfoje dum ilia predikado kaj skribado, la profetoj dependis familiarecon de Baal por fari kazon, ke la Eternulo,λ ne Baal, estis la ĉiela reĝo. Ni scias, ke tio okazis, ĉar iuj libroj de la Malnova Testamento fakte citas el ugaritaj religiaj tekstoj, plej precipe, ke modernaj akademiuloj nomis la Baal Ciklon. Dum la Baal Ciklon proklamis al Baal kapablojn, ekzemple sendi pluvon kaj kreskigi rikoltaĵojn, la profetoj kredos tion al la Eternulo. La decidiga alfrontado ĉe Karmel (geografie proksima al Ugaritujo) estas ekzemplo. Dio rezervis pluvon kaj Elija defiis dueli la pluvadonantulon, kiun Dio gajnis en glorega maniero.μ
The Bible can only be fully understood when properly situated within its ancient context. That is not to say that the Bible is no longer relevant for our modern world. The Bible is certainly written for our benefit, as well as the benefit of future generations. Still, the Bible was neither written by this generation nor for this generation as the immediately intended audience. It's an ancient (wonderful!) record from God, which must be understood on its own terms. Putting the Bible into its ancient social, historical, and yes, even religious context doesn't harm it; rather, the text is illuminated for people like us who are culturally removed from their origin.  La Biblio nur povas plene kompreni kiam korekte situas ene de sia antikva kunteksto. Tio ne diras, ke la Biblio jam ne estas taŭga por nia moderna mondo. La Biblio certe estas skribita por nia plibonigo, kaj ankaŭ por la plibonigo de estontaj generacioj. Tamen, la Biblio ne skribitis de ĉi tiu generacio nek por ĉi tiu generacio kiel la tuj intencita aŭdienco. Ĝi estas antikva (mirinda!) rekordo de Dio, kiu devas kompreniti laŭ sia propra medio. Metante la Biblion en sia antikva socia, historia, kaj jes, eĉ religia kunteksto ne difektas ĝin; pli ĝuste, la teksto lumigitis por homoj kiel ni, kiuj estas kulture forigitaj de sia origino.
“The Cloud Rider”  “La Nuba Rajdanto”
Throughout the Ugaritic texts, Baal is repeatedly called “the one who rides the clouds,” or “the one who mounts the clouds.” The description is recognized as an official title of Baal. No angel or lesser being bore the title. As such, everyone in Israel who heard this title associated it with a deity, not a man or an angel.  Ripete en la ugaritaj tekstoj, Baal nomitas “oni kiu rajdas la nubojn,” aŭ “oni kiu muntas la nubojn.” La priskribo estas rekonita kiel oficiala titolo de Baal. Neniu anĝelo aŭ malpliulo portis la titolon. Kiel tia, ĉiuj en Izrael, kiuj aŭdis ĉi tian titolon, asociis ĝin kun diaĵo, ne homo aŭ anĝelo.
Part of the literary strategy of the Israelite prophets was to take this well-known title and attribute it to Yahweh in some way. Consequently, Yahweh, the God of Israel, bears this descriptive title in several places in the Old Testament.ν For a faithful Israelite, then, there was only one god who “rode” on the clouds: Yahweh. ν Parto de la literatura strategio de la israelaj profetoj estis preni ĉi tian konatan titolon kaj atribui ĝin al la Eternulo de iu maniero. Sekve, la Eternulo, Dio de Izrael, portas ĉi tian priskriban titolon en pluraj lokoj en la Malnova Testamento.ν Por fidela izraelano, tiam, estis nur unu dio, kiu “rajdis” sur la nuboj: la Eternulo.
Until we hit Daniel 7, that is. You know the scene, but you likely don’t know the full context, since Ugaritic provides that for us:  Ĝis ni alvenas ĉe Daniel 7, tio estas. Vi scias la scenon, sed vi verŝajne ne konas la kompletan kuntekston, ĉar ugaritaĵoj provizas tion por ni:
9 As I looked on, the thrones were set in place, and the Ancient of Days took His seat. His garment was like white snow, and the hair of His head was like lamb's wool. His throne was fiery flames; its wheels were blazing fire. 10 A river of fire streamed forth before Him; thousands upon thousands served Him; myriads upon myriads attended Him; the court sat and the books were opened… 13 As I looked on, in the night vision, One like a son of man came with the clouds of heaven;ξ he came to the Ancient of Days and was presented to Him. 14 Dominion, glory, and kingship were given to him; all peoples and nations of every language must serve him. His dominion is an everlasting dominion that shall not pass away, and his kingship, one that shall not be destroyed. ξ 9 Fine mi vidis, ke estas starigitaj tronoj, kaj sidiĝis la Antaŭtempulo. Lia vesto estis blanka kiel neĝo, kaj la haroj sur Lia kapo estis kiel pura lano; Lia trono estis brilantaj flamoj, ĝiaj radoj estis flamanta fajro. 10 Fajra rivero elfluis kaj disverŝiĝis antaŭ Li; miloj da miloj servis al Li, kaj dekmiloj da dekmiloj staris antaŭ Li. La juĝantoj sidiĝis, kaj la libroj malfermiĝis… 13 Poste mi vidis en la nokta vizio, ke jen en la nuboj de la ĉielo iris kvazaŭ filo de homo,ξ venis al la Antaŭtempulo, kaj estis alkondukita al Li. 14 Kaj al li estis donita potenco, gloro, kaj regno, por ke ĉiuj popoloj, gentoj, kaj lingvoj servu al li; lia regado estas regado eterna, kiu ne ĉesiĝos, kaj lia regno ne detruiĝos.
The plurality of thrones in the passage tell us plainly that we have here what scholars of the Hebrew Bible call a divine council scene — the high sovereign in his throne room, meeting with the heavenly host. The literature of Ugarit has many such scenes, and the biblical divine council and the council at Ugarit are very similar. In point of fact, the flow of Daniel 7 actually follows the flow of a divine council scene in the Baal Cycle:  La plureco de tronoj en la perikopo klare diras al ni, ke ni havas ĉi tie, kiaj erudiciuloj de la Hebrea Biblio nomas dian konsilvan scenon — la suverenestro en sia trona ĉambro, kunvenante kun la ĉiela militistaro. La ugarita literaturo enhavas multajn tiajn scenojn, kaj la biblia dia konsilio kaj la konsilio ĉe Ugaritujo estas tre similaj. Fakte, la fluo de Daniel 7 efektive sekvas la fluon de diakonsila sceno en la en la Baal Ciklo:
Ugarit / Baal Cycle Daniel 7  Ugarita / Baal Ciklo Daniel 7
El, the aged high God, is the ultimate sovereign in the council. The Ancient of Days, the God of Israel is seated on the fiery, wheeled throne.ο Like Ugaritic El, he is white haired and aged (“ancient”). (A)

ο

El, la aĝega alta Dio, estas la suverenestro en la konsilio. La Antaŭtempulo, la Dio de Izrael siditis en la fajra, radita trono.ο Kiel ugarita El, li estas blanka harita kaj aĝega (“antikva”).
El bestows kingship upon the god Baal, the Cloud-Rider, after Baal defeats the god Yamm in battle. Yahweh-El, the Ancient of Days, bestows kingship upon the Son of Man who rides the clouds after the beast from the sea (yamma)π is destroyed. (B)

π

El donas reĝeco en la dio Baal, la nuba rajdanto, post Baal venkas la dion Yamm en batalo. La Eternula-Dio, la Antaŭtempulo, donas reĝeco en la Filon de Homo, kiu rajdas la nuboj poste la besto el la maro (jama)π detruitis.
Baal is king of the gods and El's vizier. His rule is everlasting. The Son of Man is given everlasting dominion over the nations. He rules at the right hand of God. (C) Baal estas reĝo de la dioj kaj ĉefministro de El. Lia regado estas eterna. La Filo de Homo donitis eternan regadon super la nacioj. Li regas ĉe la dekstra mano de Dio.
The striking parallels are especially noteworthy given that this is the only time in the Old Testament where a second personage other than Yahweh is described as “coming with/upon the clouds” (the preposition in Aramaic can be translated either way). The intent of the author to describe this “son of man” with a title reserved only for Yahweh was clear by virtue of how the scene followed the Baal literature — the literary cycle whose central character, Baal, held the Cloud-Rider title!  La dramegaj paraleloj estas precipe rimarkindaj, ĉar ĉi tiu estas la sola fojo en la Malnova Testamento, kie dua gravulo krom la Eternulo estas priskribita kiel “venanta kun/sur la nuboj” (la prepozicio en la aramea lingvo povas tradukiti kiel ajn). La intenco de la aŭtoro priskribi ĉi tiun “filon de homo” kun titolo rezervita nur por la Eternulo estis klara pro tio, kiel la sceno modelis la Baal-literaturon — la literatura ciklo kies centra karaktero, Baal, tenis la titolon de Nuba Rajdanto!
The Jewish audience reading Daniel understood the implications — the prophet Daniel was describing a second power in heaven — a second being at the level of Yahweh to whom Yahweh himself granted authority. Although we naturally think of the idea of a godhead as distinctly Christian, we have evidence here that the seeds of the idea are found in the Hebrew Scriptures. It’s no accident that Jewish theological writing during the Intertestamental period is filled with references to the “second power in heaven” and attempts to figure out how to articulate what was going on in heaven in light of monotheism. Jewish writers speculated that the “second god” was the archangel Michael, or perhaps Gabriel. Some Jewish writers even wrote that Abraham or Moses occupied that position! For Christians the answer was obvious. ρ La juda aŭdienco legante Daniel komprenis la implikaĵojn — la profeto Daniel priskribis duan potencon en la ĉielo — dua estanta ĉe etaĝo de la Eternulo, al kiu la Eternulo mem donis aŭtoritaton. Kvankam ni nature pensas pri la ideo de diaeco kiel unike kristana, ni havas evidenton ĉi tie, ke la semoj de la ideo trovitas en la hebreaj Skriboj. Ne estas akcidento, ke juda teologia skribo dum la intertestamenta periodo plenigas referencojn al la “dua potenco en ĉielo” kaj provoj ekscii kiel artiki la situacion en la ĉielo en lumo de monoteismo. Judaj verkistoj spekulis, ke la “dua dio” estis la ĉefanĝelo Miĥael, aŭ eble Gabriel. Iuj judaj verkistoj eĉ skribis, ke Abraham aŭ Moseo okupis tiun pozicion! Por kristanoj la respondo estis evidenta.
Son Of Man  Filo De Homo
It is well known that Jesus’ favorite title for himself while on earth was “son of man.” The term means two things: (1) human being (Jesus enjoyed being human!), and (2) the deity figure to whom all authority was given. The latter usage is perfectly evident in Matthew 26, as Jesus stood before Caiaphas — someone who knew his Old Testament — waiting to fulfill his destiny on the cross. When asked to give the Sanhedrin a straight answer about who he was, Jesus quoted Daniel 7:  Estas bone sciita, ke la prefera titolo de Jesuo por si mem dum en la tero estis “filo de homo.” La termino havas duaj signifoj: (1) homo (Jesuo ĝuis esti homa!), kaj (2) la diaĵulo al kiu tuta aŭtoritato donitis. Tia lasta uzado estas perfekte evidenta en Mateo 26, kiel Jesuo staris antaŭ Kajafas— iu, kiu sciis lian Malnovan Testamenton— atendante plenumi sian destinon sur la kruco. Kiam la Sinedrio lin petis, doni rekte respondon pri kiu li estis, Jesuo citis Daniel 7:
63 But Jesus remained silent. And the high priest said to him, “I adjure you by the living God, tell us if you are the Christ, the Son of God.” 64 Jesus said to him, “You have said so. But I tell you, from now on you will see the Son of Man seated at the right hand of Power and coming on the clouds of heaven. (ESV) σ

τ

63 Sed Jesuo silentadis. Kaj la ĉefpastro diris al li: “Mi ĵurligas vin per Dio la vivanta, ke vi diru al ni, ĉu vi estas la Kristo, la Filo de Dio.” 64 Jesuo diris al li: “Vi diris; tamen mi diras al vi: Poste vi vidos la Filon de homo, sidantan ĉe la dekstra mano de la Potenco, kaj venantan sur la nuboj de la ĉielo.
By quoting this passage, Jesus was making an overt, unmistakable claim to be deity—he in fact was the one who rides on the clouds. That this is no exaggerated interpretation is evident from Caiaphas’ reaction:  Citas ĉi tian perikopon, Jesuo deklaris malkaŝan, nekonfuzeblan aserton esti diaĵo— li fakte estis tiu, kiu rajdas sur la nuboj. Ĉi tio ne estas troiga interpreto, kiel evidentas reakcion de Kajafas:
65 Then the high priest tore his robes and said, “He has uttered blasphemy. What further witnesses do we need? You have now heard his blasphemy.” (ESV)  65 Tiam la ĉefpastro disŝiris siajn vestojn, dirante: “Li blasfemis; por kio ni plu bezonas atestantojn? jen nun vi aŭdis la blasfemon”
The statement is only blasphemous if one is claiming to be the rider on the clouds. That idea may have been acceptable to Jews at the time, but it was simply intolerable that this man Jesus of Nazareth would claim to be the incarnation of the second power. What most of us might think is an odd answer, or even a deliberate deflection of Caiaphas’ demand, is the exact opposite. Jesus could not have been more blunt. He was the “second deity” of Daniel 7.  La deklaro nur blasfemas se oni asertas esti la rajdanto sur la nuboj. Tiu ideo eble estis akceptebla por la antikvaj judoj, sed ĝi estis simple netolerebla, ke ĉi tiu viro, Jesuo el Nazaret, volus esti la enkarniĝo de la dua potenco. Kio plej multaj povus pensi estas enigma respondo, aŭ eĉ intence maldirektas postulaton de Kajafas, estas la ĝusta kontraŭa. Jesuo ne povis esti pli malsubtila. Li estis la “dua diaĵo” de Daniel 7.
The Jews of the first century understood this well. They knew their Bible. The idea of a godhead was not a Christian innovation; it is rooted in Israelite religion and Jewish theology, and was acceptable doctrine for Jews until the second century A.D. when, in response to the worship of Jesus by Jews converting to Christianity, the rabbis declared the second power idea a heresy for faithful Jews.  La judanoj el la unua jarcento koprenis ĉi tion bone. Ili konis ilian Biblion. La ideao de diaeco estis ne kristana novigo; ĝi estas radikita en israela religio kaj juda teologio, kaj estis akceptebla doktrino por judoj ĝis la 2-a jarcento p.K. kiam, en respondo al Jesua adorado de Judoj konvertaj al kristanismo, la rabenoj deklaris la duan potencan ideon, herezo por fidelaj judoj.
Who would have suspected? We are able to see the beginnings of the Christian doctrine of the godhead in the Hebrew Bible with the help of the context supplied by the literature of Ugarit.  Kiu suspektus? Ni povas vidi la komencojn de la kristana doktrino pri la diaeco en la Hebrea Biblio kun la helpo de la kunteksto provizita de la literaturo de Ugaritujo.
Notes  Steletoj
Dead Sea Scrolls– “ancient Jewish religious, mostly Hebrew, manuscripts found in the Qumran Caves near the Dead Sea,” wikipedia on 2018.v.6. β Mortaj Maraj Skribrulaĵon– antikvaj juda religia, plejparte hebrea, manuskriptoj trovitis en la Kumranaj Kavernoj proksime de la Morta Maro, laŭ vikipedia [angle], 2018.v.6.
I Kings xviii.21 γ I Reĝoj xviii.21
pericope in 1 Nögel. δ perikopo en 1 Nögel.
“Gilgamesh is the semi-mythic King of Uruk in Mesopotamia… written c. 2150–1400 BCE… the oldest piece of epic world literature. [He] is widely accepted as the historical 5th king of Uruk who reigned in the 26th century BCE. His influence was so profound that myths of his divine status grew up around his deeds and finally culminated in the tales found in The Epic of Gilgamesh.” The story was rediscovered in 1849, per Ancient History Encyclopedia [downloaded 2019.i.10]. εGilgameŝ estas la duona-mita Reĝo de Uruk en Mezopotamio… skribitis ĉ. 2150–1400 a.K… la plej malnova verko de epopea munda literaturo. [Li] estas ĝenerale akceptitis kiel la historia 5a reĝo de Uruk, kiu regis en la 26a jarcento a.K. Lia influo estis kiel profunda, ke mitoj de lia dia stato kreskis ĉirkaŭ liajn farojn, kaj fine rezultis en la rakontoj enhavis en La Epopeo De Gilgameŝ.” La verko remalkovris en 1849, laŭ Antikva Historia Enciklopedio [angle, elŝutis 2019.i.10].
Atrahasis– “…is the Akkadian/Babylonian epic of the Great Flood sent by the gods to destroy human life. Only the good man, Atrahasis (his name translates as ‘exceedingly wise’) was warned of the impending deluge by the god Ea who instructed him to build an ark to save himself,” at Ancient History Encyclopedia [downloaded 2019.i.10]. ς Atrahasis– “…estas la akadia/babela epopeo de la Diluvo sendita de la dioj por detrui homan vivon. Sole la bona viro, Atrahasis (lia nomo tradukas ‘saĝego’) estis avertita pri la minaca inundego de la dio Ea, kiu instruis lin konstrui arkeon por savi lin,” ĉe Antikva Historia Enciklopedio [angle, elŝutis 2019.i.10].
Semetic– “…a name used since the 1770s to refer to the language family currently present in West Asia, North and East Africa, and Malta,” wikipedia; “(biblical) Of or pertaining to the descendants of Shem, the eldest of three sons of Noah,” wiktionary. ζ Semitaĵoj– nomo uzitas ĝis la 1770’oj signifas la lingvoj familiaj nune de Okcidenta Azio, Norda kaj Orienta Afriko, kaj Malto,” vikipedia [angle]; “(bibliaj) El aŭ pri la idoj de Ŝem, la plej aĝa el tri filoj de Noa,” vikivortaro [angle].
Pseudepigrapha– ancient writings that falsely claim authorship by a biblical character. η falsaĵagrafio– antikvaj verkoj ke false asertas aŭtoreco per biblia persono.
e.g., Gen 33:20. [GWT:] “He set up an altar there and named it God [“El,” H410, אל] Is the God of Israel.” θ ekz., Genezo 33:20. “Kaj li starigis tie altaron, kaj li nomis ĝin El [H410, אל], la Dio de Izrael.”.
baal zbl– Probably the title contorted into “Lord of the Flies” at II Kings i, H1176 בּעל זבוּב (baal zebub). ι baal zbl– Verŝajne la titolo tordis en “Sinjoro de la Muŝoj” ĉe II Reĝoj i, H1176 בּעל זבוּב (baal zebub).
I Kings xii.25 et seq. κ I Reĝoj xii.25 kaj sekve.
The translation of God’s personal name, “Yahweh,” throughout the Esperanto Scriptures is “la Eternulo,” “the Eternal One.” Each English version has its own protocol for the Eternal One, his names and attributes. λ La traduko de Dia propra nomo, “Jaŭej,” tute en la esperanta Biblio, estas “la Eternulo,” la Oni kiu eterna. Ĉiu angla versio havas sian propran protokolon por la Eternulo, liaj nomoj kaj karakteroj.
1 Kings 17-18 μ 1 Reĝoj 17-18
Isaiah 19:1; Deuteronomy 33:26; Psalm 68:33; 104:3. ν Jesaja 19:1; Readmono 33:26; Psalmo 68:33; 104:3.
Emphasis added by Dr. Heiser. ξ Emfazo aldonita de D’o Hajzer.
cf. Ezekiel 1 ο vidu Jeĥezkel 1
yamma– cf. Daniel vii.3: H3221 ימּא (both Hebrew and Aramaic), sea π jama– vidu Daniel vii.3: H3221 ימּא (ambaŭ hebree kaj aramae), maro
godhead– “God-ness,” “from Middle English godhede, ‘godhood’, and unrelated to the modern word ‘head’” per wikipedia. Where the KJV uses “Godhead” at Acts xvii.29 and Colossians ii.9, other translations use “Deity,” “divine nature,” etc. ρ diaeco– angle godhead, el Mezoangla godhede, ‘diaeco’, kaj malrilate al nuna vorto ‘kapo’” laŭ angla vikipedia. Kie la angla KJV’a versio uzas “Godhead,” ĉe Agoj xvii.29 kaj Koloseanoj ii.9, aliaj versioj uzas “diaĵo,” “dia naturo,” k.t.p.
Emphasis by Dr. Heiser. σ Emfazo de D’o Hajzer.
ESV– English Standard Version τ ESV– Angla Norma Versio
return to rootplay  reiru al radikaludado
Dr. Michael S. Heiser, Academic Editor, Logos Bible Software, downloaded 2018.v.5. α D’o Majkel S. Hajzer, Akademia Redaktoro, “Logos” Biblia Programo [angle], elŝutis 2018.v.5.